Mới đây, Deutsche Bank vừa công bố một báo cáo đáng chú ý về petroyuan và xa hơn là những vết nứt đang dần lộ ra bên dưới hệ thống petrodollar. Điều đáng nói là lần này họ không chỉ nói theo kiểu dự báo xu hướng hay kể lại một nỗi lo địa chính trị mơ hồ. Thay vào đó, họ đang bám vào những dấu vết dòng tiền rất thật, rất cụ thể và đủ sức khiến thị trường phải nhìn lại một câu hỏi tưởng như cũ nhưng giờ lại nóng lên lần nữa: liệu dầu mỏ toàn cầu có đang âm thầm bước ra khỏi cái bóng tuyệt đối của USD hay không?
Bởi nếu chỉ nhìn bề mặt, nhiều người sẽ cho rằng petroyuan vẫn chỉ là một câu chuyện mang màu sắc chính trị nhiều hơn tài chính. Nhưng khi ghép các mảnh dữ liệu gần đây lại với nhau, bức tranh bắt đầu trở nên khó xem nhẹ hơn rất nhiều.
Saudi hiện bán dầu cho Trung Quốc nhiều hơn rất mạnh so với Mỹ, Sinopec/Unipec vừa bốc một lượng dầu khổng lồ từ Yanbu trong tháng 3/2026, còn ở tầng sâu hơn, official foreign accounts lại có dấu hiệu rút bớt hàng chục tỷ USD khỏi Treasury đúng vào lúc chiến sự Iran leo thang.
Nếu đặt ba dữ kiện này cạnh nhau, thì vấn đề không còn nằm ở chỗ petroyuan đã đủ mạnh để thay thế petrodollar hay chưa. Câu hỏi đáng sợ hơn là: liệu hệ thống dầu mỏ toàn cầu có đang từng bước học cách vận hành mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào petrodollar nữa hay không?
Và nếu điều đó đang xảy ra, thì đây có còn là một xu hướng tự nhiên của thị trường, hay thực chất là một cuộc tái sắp xếp quyền lực đang diễn ra ngay dưới chân hệ thống tài chính toàn cầu? Tại sao giữa lúc nước sôi lửa bỏng mà phe đồng minh đăng bài như vậy? Cùng tìm hiểu vấn đề này nha!
Báo Cáo Deutsche Bank Kích Hoạt Nỗi Lo Rạn Nứt Petrodollar
Sau khi chiến sự Iran bắt đầu thì khái niệm Petroyual lại trở nên hot hơn bao giờ hết khi Deutsche Bank vừa công bố một báo cáo đáng chú ý về petroyuan theo đó: chiến lược gia Mallika Sachdeva gọi đây là “một cơn bão hoàn hảo” đối với petrodollar. Cụ thể Mallika Sachdeva cho rằng
Thứ nhất, nền móng của petrodollar đang bị thử thách cùng lúc ở nhiều mặt. Cụ thể là vai trò của Trung Đông đối với đồng USD, cơ chế “an ninh đổi lấy dầu định giá bằng USD”, và vị thế mặc định của USD trong thương mại năng lượng. Ba trụ cũ của hệ thống này gồm nhu cầu dầu của Mỹ, việc dầu được định giá bằng USD và quan hệ an ninh Mỹ–Vùng Vịnh đều đang chịu sức ép.
Thứ hai, cuộc chiến Iran không chỉ là chuyện giá dầu tăng hay thị trường biến động ngắn hạn. Điều đáng chú ý hơn là nó có thể khiến các nước xuất khẩu dầu và các đối tác châu Á suy nghĩ nghiêm túc hơn về thanh toán ngoài USD và nó “có thể là chất xúc tác cho sự xói mòn của petrodollar và sự khởi đầu của petroyuan”.
Thứ ba, trong báo cáo “DB CoTD: Petropolitics”, Deutsche Bank nói có một chi tiết “đáng theo dõi rất sát”, đó là các tin báo rằng việc đi qua eo biển Hormuz có thể được cho phép nếu thanh toán dầu bằng yuan. Điểm này rất quan trọng về mặt lập luận vì nó cho thấy Deutsche Bank không chỉ nói chuyện lý thuyết. Họ đang nhìn vào khả năng chiến tranh làm thay đổi chính cơ chế thanh toán của dầu.
Như vậy, chiến sự Iran có thể không chỉ làm rung chuyển thị trường dầu mà còn làm lộ ra điểm yếu thật sự của petrodollar. Và nếu các nước bắt đầu giao dịch một phần dầu bằng yuan vì lý do an ninh, thương mại hoặc né rủi ro địa chính trị, thì petroyuan sẽ không còn là khẩu hiệu chính trị nữa mà trở thành một hiện tượng tài chính có dấu vết thực tế.
Vậy petroyuan là gì nếu nhìn dưới góc độ địa chính trị và dòng tiền quyền lực?
Bản Chất Của Petroyuan: Cuộc Chiến Tái Phân Bổ Quyền Lực Hậu Năng Lượng
Có thể hiểu đơn giản là petroyuan không chỉ là chuyện Trung Quốc dùng đồng Nhân dân tệ để mua dầu. Nếu chỉ dừng ở cách hiểu đó thì vẫn còn quá nông. Thực ra, dưới góc nhìn địa chính trị, petroyuan là một nỗ lực tái phân phối quyền lực trong hệ thống năng lượng toàn cầu. Còn dưới góc nhìn dòng tiền, nó là nỗ lực kéo một phần dòng vốn dầu mỏ ra khỏi quỹ đạo tuần hoàn do Mỹ chi phối suốt nhiều thập niên.
Từ trước tới nay, petrodollar vận hành không chỉ bằng đồng tiền. Nó vận hành bằng cả một kết cấu quyền lực khá hoàn chỉnh. Mỹ bảo đảm an ninh cho nhiều tuyến hàng hải trọng yếu, duy trì ảnh hưởng quân sự ở Trung Đông, bảo vệ các đồng minh vùng Vịnh, đồng thời sở hữu hệ thống tài chính sâu rộng nhất thế giới. Như vậy, dầu được bán bằng USD không phải chỉ vì USD thuận tiện. Nó được duy trì vì phía sau USD là một trật tự an ninh, tài chính và pháp lý mà phần lớn thế giới từng chấp nhận.
Cho nên, khi nói tới petroyuan, thực ra chúng ta đang nói tới một câu hỏi lớn hơn nhiều. Đó là liệu một phần giao dịch năng lượng toàn cầu có thể thoát khỏi trật tự đó hay không. Nói cách khác, petroyuan là nỗ lực tạo ra một hành lang mới, nơi dầu mỏ có thể được mua bán, thanh toán, tích trữ giá trị và tái sử dụng dòng tiền mà không cần phụ thuộc tuyệt đối vào hệ thống USD.
Dưới góc nhìn địa chính trị, petroyuan mang ít nhất ba tầng ý nghĩa.
Tầng thứ nhất là tầng chủ quyền tiền tệ. Trung Quốc là nước nhập khẩu năng lượng rất lớn. Nếu tiếp tục mua dầu hoàn toàn bằng USD, họ sẽ luôn bị đặt trong một thế phụ thuộc nhất định vào hệ thống tài chính do Mỹ chi phối. Như vậy, dùng Nhân dân tệ để thanh toán dầu không chỉ là một lựa chọn thương mại. Thực ra, đó là cách Bắc Kinh từng bước đưa an ninh năng lượng của mình ra xa hơn khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Washington.
Tầng thứ hai là tầng liên minh quyền lực. Một khi các nước xuất khẩu dầu chấp nhận nhận RMB cho một phần giao dịch, quan hệ đó không còn thuần túy là mua bán hàng hóa nữa. Nó bắt đầu chuyển thành quan hệ chiến lược sâu hơn, nơi thương mại, dự trữ, đầu tư và ảnh hưởng chính trị gắn chặt với nhau. Như vậy, petroyuan không chỉ là đồng tiền thanh toán. Nó còn là công cụ kết nối giữa Trung Quốc với các quốc gia sản xuất năng lượng trong một mạng lưới lợi ích mới.
Tầng thứ ba là tầng phá thế độc tôn. Đây mới là phần hệ trọng nhất. Petroyuan chưa cần đánh bại USD để có ý nghĩa. Nó chỉ cần chứng minh rằng dầu mỏ không nhất thiết phải đi qua một con đường duy nhất. Khi điều đó xảy ra, quyền lực của petrodollar sẽ không mất đi ngay lập tức, nhưng tính tuyệt đối của nó sẽ bị suy giảm. Trong địa chính trị, nhiều khi mất độc quyền còn nguy hiểm hơn mất thị phần ngắn hạn.
Còn nếu nhìn dưới góc độ dòng tiền quyền lực, petroyuan là nỗ lực thay đổi chu trình vận động của tiền sau mỗi thùng dầu.
Trong hệ petrodollar cũ, chu trình khá rõ. Dầu bán ra, USD được thu về, rồi lượng USD đó quay lại mua trái phiếu Mỹ, tài sản Mỹ, gửi vào hệ thống ngân hàng gắn với USD hoặc tái đầu tư trong quỹ đạo tài chính do Mỹ dẫn dắt. Như vậy, dầu không chỉ tạo ra doanh thu cho nước xuất khẩu. Nó còn nuôi ngược lại vị thế của đồng USD và sức mạnh tài chính của nước Mỹ.
Nhưng với petroyuan, Trung Quốc đang cố gắng thay đổi chu trình này. Nếu dầu được thanh toán bằng RMB, thì phần tiền đó có thể quay về mua hàng hóa Trung Quốc, đầu tư vào tài sản bằng Nhân dân tệ, tham gia các dự án hạ tầng trong quỹ đạo Bắc Kinh hoặc ít nhất làm giảm bớt nhu cầu phải quay về hệ thống USD. Có thể hiểu đơn giản là petroyuan không chỉ nhằm đổi đồng tiền thanh toán. Nó nhằm đổi hướng của dòng tiền hậu năng lượng.
Đây là lý do vì sao petroyuan mang hàm ý quyền lực khá rõ. Bởi vì ai kiểm soát đồng tiền thanh toán năng lượng thì người đó không chỉ kiểm soát thương mại. Họ còn có ảnh hưởng lên dự trữ ngoại hối, chi phí vốn, hành vi đầu tư và mức độ lệ thuộc tài chính của các quốc gia khác.
Tuy vậy, cũng cần nói cho công bằng. Petroyuan hiện nay vẫn chưa đủ sức thay thế petrodollar một cách toàn diện. Trung Quốc còn thiếu nhiều thứ như độ sâu tài chính, mức độ tự do chuyển đổi vốn, niềm tin pháp lý và vị thế dự trữ toàn cầu tương đương USD. Như vậy, nếu nói petroyuan sắp thay ngôi petrodollar thì đó là cách nói quá sớm.
Nhưng nếu nói petroyuan không đáng ngại thì cũng không đúng. Bởi vì điều đáng chú ý nhất không nằm ở quy mô hiện tại. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ nó đang mở ra một khả năng mà trước đây nhiều người nghĩ là không thể. Đó là thế giới dầu mỏ có thể bắt đầu học cách vận hành với nhiều hơn một trung tâm tiền tệ.
3 Bằng Chứng Cho Thấy Hệ Thống Petrodollar Đang Vỡ Nát Từ Bên Trong
Saudi Aramco nghiêng hẳn cán cân về Trung Quốc.
Dữ liệu thứ nhất về việc Saudi bán dầu sang Trung Quốc ở quy mô vượt xa Mỹ không còn là một chi tiết mang tính thương mại đơn thuần mà đã trở thành một tín hiệu địa kinh tế rõ ràng, bởi vì theo các nguồn thị trường và dữ liệu từ Reuters, riêng tháng 3/2026 Saudi Aramco đang phân bổ khoảng 53 triệu thùng dầu cho Trung Quốc, tương đương khoảng 1,7 triệu thùng mỗi ngày, trong khi dòng chảy sang Mỹ chỉ còn vài trăm nghìn thùng mỗi ngày, tức là chênh lệch đã lên tới khoảng 4 lần, và nếu nhìn thêm vào các dữ liệu mới hơn thì tháng 4/2026 vẫn duy trì quy mô khoảng 40 triệu thùng sang Trung Quốc dù có gián đoạn chiến sự.
Điều này cho thấy khách hàng trọng yếu của dầu vùng Vịnh đã dịch chuyển khỏi Mỹ và nghiêng về Trung Quốc, mà trong bất kỳ cấu trúc năng lượng nào thì người nắm cầu tiêu thụ lớn nhất sẽ dần nắm quyền định hình điều kiện giao dịch, tức là Trung Quốc không cần tuyên bố thách thức USD mà vẫn tự nhiên có được vị thế để yêu cầu thay đổi, tuy nhiên phản biện hợp lý là Saudi vẫn neo tỷ giá vào USD, vẫn giữ dự trữ lớn bằng USD và vẫn phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ, điều này hoàn toàn đúng nhưng lại càng làm lộ ra một nghịch lý quan trọng, đó là nguồn thu dầu mỏ đang chuyển sang châu Á trong khi hệ thống tiền tệ vẫn bị khóa trong quỹ đạo Mỹ, và chính trạng thái lệch pha giữa dòng hàng hóa và dòng tiền này mới là áp lực âm thầm buộc hệ thống phải tự điều chỉnh về dài hạn.
Hành lang Logistics chiến lược: Cảng Yanbu và tuyến đường tránh eo biển Hormuz.
Dữ liệu thứ hai về việc Sinopec thông qua Unipec bốc khoảng 24 triệu thùng dầu từ cảng Yanbu trong tháng 3/2026 thực ra là một dấu vết logistics mang tính chiến lược chứ không phải hoạt động mua bán thông thường, bởi vì theo dữ liệu vận tải, Unipec đã thuê tới 12 tàu VLCC để vận chuyển lượng dầu tương đương khoảng 1,14 triệu thùng mỗi ngày trong giai đoạn loading , đồng thời xuất khẩu dầu qua Yanbu đã tăng vọt từ khoảng 770 nghìn thùng mỗi ngày đầu năm lên gần 4 triệu thùng mỗi ngày và có thể tiến tới 5 triệu thùng mỗi ngày nhờ hệ thống đường ống East-West của Saudi Aramco.
Điều này cho thấy Saudi không chỉ đang bán dầu mà đang tái cấu trúc toàn bộ hành lang vận tải để duy trì dòng chảy sang châu Á trong bối cảnh Hormuz bị gián đoạn, và khi một hành lang năng lượng dự phòng được kích hoạt trong điều kiện chiến tranh thì nó không còn là vấn đề logistics đơn thuần mà trở thành hạ tầng chiến lược, bởi vì quyền lực không nằm ở chỗ ai có dầu mà nằm ở chỗ dầu đó đi được bằng tuyến nào khi khủng hoảng xảy ra, tuy nhiên phản biện cần phải đặt ra là dữ liệu này chưa chứng minh việc thanh toán bằng Nhân dân tệ, điều này hoàn toàn chính xác nếu chỉ nhìn ở tầng tiền tệ, nhưng nếu nhìn theo logic cấu trúc thì trong lịch sử mọi trật tự tiền tệ đều đi sau hạ tầng hàng hóa, nghĩa là khi Saudi và Trung Quốc đã có hàng hóa thật, tuyến vận tải thật và nhu cầu sinh tồn thật thì cơ chế thanh toán thay thế chỉ còn là vấn đề thời gian chứ không còn là vấn đề ý chí.
Dự trữ ngoại hối âm thầm rút khỏi Trái phiếu Kho bạc Mỹ.
Dữ liệu thứ ba về việc official foreign accounts có dấu hiệu giảm khoảng 60 đến 75 tỷ USD trái phiếu Kho bạc Mỹ trong vòng 4 tuần sau khi xung đột Iran leo thang là tín hiệu nhạy cảm nhất vì nó chạm trực tiếp vào tầng tái chế của petrodollar, bởi vì hệ thống này không chỉ vận hành bằng việc dầu được bán bằng USD mà còn bằng việc lượng USD đó quay trở lại mua tài sản Mỹ, đặc biệt là Treasury, và chính chu trình này mới là thứ duy trì sức mạnh tài chính của Mỹ, như vậy khi các chủ thể như ngân hàng trung ương, quỹ dự trữ và các định chế nhà nước bắt đầu có phản xạ giảm nắm giữ Treasury trong bối cảnh chiến tranh năng lượng leo thang thì điều đó không còn là điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần mà là tín hiệu cho thấy tâm lý dự trữ chiến lược đã bắt đầu xuất hiện yếu tố phòng vệ.
Tuy nhiên phản biện quan trọng là chưa có bằng chứng xác định chính xác quốc gia nào đứng sau các giao dịch này và dữ liệu chính thức vẫn cho thấy các nước vùng Vịnh tiếp tục nắm giữ lượng lớn trái phiếu Mỹ, điều này hoàn toàn đúng và cần phải thừa nhận, nhưng giá trị thực của dữ liệu này không nằm ở việc ai đã bán mà nằm ở chỗ lớp chủ thể vốn được xem là ổn định nhất của hệ thống đã bắt đầu nghĩ đến khả năng phải điều chỉnh vị thế khi khủng hoảng xảy ra, và trong tài chính toàn cầu, sự thay đổi trong kỳ vọng hành vi luôn là tín hiệu sớm hơn nhiều so với hành động thực tế.
Nếu đặt ba dữ liệu này trong cùng một cấu trúc phân tích, thì điều hiện ra không phải là petroyuan đã hình thành hoàn chỉnh mà là ba cột trụ nền tảng của petrodollar gồm trục cầu năng lượng, hành lang lưu chuyển và cơ chế tái chế dự trữ đang đồng thời xuất hiện những dao động mang tính cấu trúc, và khi những dao động này xảy ra cùng lúc thì vấn đề không còn là một cú sốc ngắn hạn của chiến tranh Iran mà là dấu hiệu cho thấy một quá trình tái định hình quyền lực tiền tệ và năng lượng toàn cầu đang bắt đầu diễn ra ở tầng sâu của hệ thống tài chính tinh hoa.
Và bây giờ chúng ta cùng quay lại với câu hỏi quan trọng ở đầu bài viết.
Nước Cờ Tinh Vi Của Giới Tinh Hoa: Tại Sao Deutsche Bank Lại “Chỉ Điểm” Ngay Tâm Bão Khủng Hoảng?
Giữa lúc chiến sự còn chưa lắng mà một định chế như Deutsche Bank lại tung ra một báo cáo như vậy thì mục đích không chỉ là bình luận thời sự. Họ đang làm ba việc cùng lúc.
Thứ nhất, họ đang phát tín hiệu cho giới vốn lớn rằng đây không còn là câu chuyện giá dầu tăng giảm ngắn hạn nữa, mà là câu chuyện cấu trúc quyền lực của petrodollar đang bị khảo nghiệm. Chính note của Deutsche Bank ngày 24/3/2026 đặt vấn đề rất rõ: xung đột Iran có thể là “perfect storm” đối với nền tảng petrodollar. Reuters và Bloomberg đều tóm lược cùng một tinh thần là chiến sự này có thể trở thành chất xúc tác cho sự xói mòn của petrodollar và phần mở đầu của petroyuan.
Thứ hai, họ đang làm công việc mà các “phe đồng minh” nhiều khi phải làm trong lúc khẩn cấp: định hình trước cách thị trường hiểu sự kiện. Nếu không có một khung diễn giải sớm, thị trường sẽ tự kết luận theo hướng cực đoan hơn nhiều, ví dụ như “Mỹ mất kiểm soát Trung Đông” hoặc “USD sắp mất ngôi”. Vì vậy, việc đưa ra báo cáo ngay trong cao điểm khủng hoảng có thể được hiểu như một hành động dẫn dắt nhận thức: thừa nhận có vết rạn, nhưng đồng thời kéo cuộc tranh luận vào khuôn khổ mà giới tài chính lớn còn kiểm soát được. Nói cách khác, họ không muốn thị trường bị bất ngờ bởi một câu chuyện đã hiện ra quá rõ.
Thứ ba, họ đang nhắn cho các chủ thể quyền lực rằng hệ thống cũ có thể cần một cửa xả áp có kiểm soát. Đây là chỗ mà luận điểm của bạn rất đắt. Bởi vì nếu nhìn vào dòng tiền thật, petroyuan có vẻ không còn chỉ là “vũ khí của Trung Quốc”. Saudi đang bán dầu cho Trung Quốc nhiều hơn rất mạnh so với Mỹ, Reuters dẫn lại lập luận của Deutsche Bank rằng mức chênh lệch vào khoảng 4 lần. Cùng lúc, Sinopec thông qua Unipec đã bốc khoảng 24 triệu thùng dầu Saudi từ Yanbu trong tháng 3/2026 để giữ dòng chảy sang châu Á khi Hormuz bị gián đoạn. Khi trục cầu dầu đã đổi hướng và hành lang logistics thay thế đã được kích hoạt, thì nhu cầu về một cơ chế thanh toán linh hoạt hơn là điều gần như tất yếu.
Vì vậy, câu hỏi “tại sao giữa lúc nước sôi lửa bỏng mà phe đồng minh lại đăng bài như vậy” có thể được trả lời theo hướng này: vì đây chính là lúc người ta cần chuẩn bị tâm thế cho một sự điều chỉnh có kiểm soát, trước khi thị trường tự diễn giải nó thành một đứt gãy vô kiểm soát. Nếu để mọi thứ diễn ra trong im lặng, đến lúc các dữ liệu logistics, dự trữ và thanh toán đồng loạt dịch chuyển thì cú sốc nhận thức sẽ lớn hơn nhiều. Một note như vậy vừa là cảnh báo, vừa là thử phản ứng, vừa là cách thả ra một ý tưởng mà trước đây còn bị xem là quá nhạy cảm.
Ở đây, luận điểm “petroyuan là lối thoát bí mật của nhiều phe” thực ra rất hợp logic. Bởi vì hiện nay không chỉ Trung Quốc có động cơ. Các nước xuất khẩu dầu muốn đa dạng hóa, các chủ thể bị trừng phạt muốn có hành lang sinh tồn, các ngân hàng trung ương muốn giảm bớt rủi ro lệ thuộc, còn một phần giới tài chính lớn có thể cũng muốn một “đồng tiền vùng đệm” để hấp thụ những giao dịch nhạy cảm mà hệ thống USD ngày càng khó gánh công khai. Reuters cho biết chính nền tảng mBridge do Trung Quốc dẫn dắt đã xử lý khoảng 55,5 tỷ USD giao dịch xuyên biên giới, với sự tham gia thử nghiệm của UAE và Saudi. Điều đó chưa chứng minh petroyuan đã thành hình hoàn chỉnh, nhưng nó chứng minh rằng đường ray hậu SWIFT đang được lắp đặt thật, không còn là ý niệm thuần túy.
Luận điểm táo bạo hơn nữa là Washington có thể không sợ sự xuất hiện của petroyuan theo nghĩa tuyệt đối. Thứ họ sợ có thể là mất quyền kiểm soát tốc độ và phạm vi xuất hiện của nó. Reuters nhấn mạnh một nền tảng quan trọng của petrodollar đã đổi khác: Mỹ nay là nước xuất khẩu ròng năng lượng, còn nhu cầu dầu Vùng Vịnh của Mỹ không còn như thời 1970. Trong khi đó, chi phí bảo hộ an ninh khu vực ngày càng đắt đỏ, còn gánh nặng nợ công và chi phí vốn của Mỹ ngày càng lớn. Nếu nhìn theo góc độ này, một mức độ phân nhánh có kiểm soát của hệ tiền tệ năng lượng đôi khi lại hữu ích hơn việc cố giữ một cấu trúc độc quyền đang quá tải.
Cho nên, khi “phe đồng minh” đăng một bài như vậy đúng vào lúc khủng hoảng, có thể họ không hẳn đang cổ vũ petroyuan. Thực ra, họ đang làm việc tinh vi hơn nhiều: hợp pháp hóa cuộc thảo luận về một trật tự chuyển tiếp. Tức là chưa ai công khai nói “USD phải lùi”, nhưng người ta bắt đầu nói “thế giới có thể cần thêm một hành lang phụ”. Chưa ai công khai nói “hậu SWIFT đã đến”, nhưng người ta bắt đầu chỉ cho thị trường thấy các mảnh ghép của nó đang hiện ra: settlement bằng RMB, mBridge, hành lang dầu riêng giữa Trung Đông và Á châu, cùng những giao dịch mà hệ thống USD không còn muốn gánh dưới ánh sáng công khai.
Thế giới sẽ đi về đâu thời hậu chiến
Nếu đi hết logic của câu chuyện này đến tận cùng, thì kết luận đáng sợ nhất có thể không phải là petroyuan sẽ thay thế petrodollar, mà là thế giới đang trượt dần vào một kỷ nguyên đa cực tiền tệ có phân tầng, nơi không còn một ngai vàng tuyệt đối nào đủ sức ôm trọn toàn bộ dòng tiền, hàng hóa, chiến tranh và quyền lực như trước nữa. Và nếu điều đó là đúng, thì cái đang chết không phải chỉ là một cơ chế thanh toán dầu mỏ, mà là ảo tưởng rằng thế giới vẫn có thể tiếp tục vận hành dưới một hệ trật tự duy nhất do Mỹ kiểm soát từ năng lượng cho tới thanh toán, từ trái phiếu cho tới tuyến hàng hải.
Petroyuan sẽ không bao giờ “đánh bại” USD theo cách công chúng thường tưởng tượng. Nó sẽ không cần phải lên ngôi, không cần tuyên bố chiến thắng, không cần thay lá cờ trên nóc hệ thống. Thứ nó cần làm chỉ là mở ra một vùng bóng tối hợp pháp, nơi những giao dịch nhạy cảm, những hành lang dầu mỏ rủi ro, những dòng tiền né trừng phạt, những thanh toán song phương ngoài ý chí Washington và những cơ chế tài chính hậu SWIFT có thể cùng tồn tại mà không còn phải xin phép chiếc ngai vàng cũ. Và khi vùng bóng tối đó đủ rộng, thì petrodollar sẽ không chết vì bị lật đổ, mà sẽ chết vì mất dần quyền độc quyền đối với những giao dịch sống còn nhất của thế giới.
Đi xa hơn nữa, thế giới có thể đang tiến về một cấu trúc rất lạ và rất khó chịu: ban ngày vẫn là USD, ban đêm đã là hệ khác. Nghĩa là trên bề mặt, hệ thống cũ vẫn còn nguyên. Trái phiếu Mỹ vẫn được mua, USD vẫn là đồng tiền dự trữ chủ đạo, Phố Wall vẫn là trung tâm tài chính toàn cầu, còn các ngân hàng trung ương vẫn tiếp tục giữ một phần lớn tài sản bằng đô la. Nhưng bên dưới lớp vỏ đó, một hệ ngầm khác sẽ dần lớn lên: dầu đi theo tuyến riêng, hàng hóa thanh toán qua hành lang riêng, CBDC xuyên biên giới chạy trên mạng riêng, còn các giao dịch “không tiện để nhìn thấy” sẽ dần chảy qua một kết cấu tài chính không còn lấy New York và SWIFT làm trung tâm tuyệt đối. Khi đó, thế giới sẽ không bước vào một “trật tự mới” theo nghĩa sạch sẽ và công khai. Nó sẽ bước vào một trật tự song trùng, nơi hai hệ thống cùng tồn tại, cùng hợp tác, cùng nghi kỵ và cùng chuẩn bị cho ngày cắt dây hoàn toàn.
Mỹ có thể biết điều đó từ rất sớm và không còn cố ngăn bằng mọi giá. Bởi vì giữ nguyên petrodollar như thời 1970 đồng nghĩa với việc Mỹ phải tiếp tục gánh cả ba thứ cùng lúc: bảo kê quân sự, bảo kê thanh khoản và bảo kê niềm tin toàn cầu. Trong khi đó, chi phí nợ công, chi phí địa chính trị và chi phí duy trì trật tự đã trở nên quá lớn. Như vậy, thứ Washington có thể đang làm không phải là ngăn cản mọi nhánh phân tách, mà là cho phép hệ thống rạn nứt trong biên độ kiểm soát được, miễn là phần lõi của quyền lực Mỹ vẫn còn nguyên đủ lâu để tái cấu trúc chính mình. Nếu điều này là thật, thì petroyuan không phải là kẻ thù của hệ thống. Thực ra, nó có thể là ống xả áp mà chính hệ thống cũ buộc phải dung nạp để tránh tự nổ tung từ bên trong.
Và nếu đẩy logic đó đến mức cực hạn, thì thế giới phía trước có thể không còn được định nghĩa bằng “đồng tiền nào mạnh nhất”, mà sẽ được định nghĩa bằng câu hỏi lạnh lùng hơn nhiều: đồng tiền nào được dùng trong hoàn cảnh nào, ở tuyến nào, trong khối nào và dưới ô bảo trợ quyền lực nào. Tức là thay vì một hệ tiền tệ toàn cầu thống nhất, nhân loại có thể bước vào thời kỳ bản đồ hóa dòng tiền theo chiến tuyến, nơi năng lượng, công nghệ, hàng hải, chuỗi cung ứng, dữ liệu và thanh toán bị chia thành những không gian quyền lực chồng lấn lên nhau. Khi đó, kinh tế sẽ không còn đứng riêng như một phạm trù trung tính. Nó sẽ bị quân sự hóa, ngoại giao hóa và tài chính hóa ở cấp độ sâu hơn rất nhiều.
Tóm lại, thế giới không nhất thiết đang đi tới sự sụp đổ của USD mà đang đi tới sự tan rã của chính khái niệm “một trung tâm duy nhất”. Và đó mới là điều đáng sợ nhất. Bởi vì khi không còn một trung tâm đủ mạnh để giữ cho hệ thống vận hành trong một logic chung, thì thứ chờ phía trước sẽ không phải là trật tự mới ngay lập tức. Thực ra, nó có thể là một thời kỳ quá độ dài, phân mảnh, bất định và đầy xung đột, nơi các đế chế tiền tệ không còn chinh phục nhau bằng tuyên bố, mà bào mòn nhau bằng tuyến dầu, tuyến chip, tuyến thanh toán và những dòng tiền mà công chúng chỉ nhìn thấy khi mọi thứ đã quá muộn.
Còn hiện tại thì vẫn cầm cash 😁
