Nếu bạn đã từng trade, chắc bạn quen cảm giác này: nhìn lệnh đang xanh mà trong lòng vẫn lo lo, sợ nó quay đầu; nhìn lệnh đang đỏ mà miệng vẫn tự trấn an “từ từ sẽ hồi thôi”. Thắng vài lệnh thì thấy tự tin, muốn vào thêm.
Thua vài lệnh thì bực bội, muốn gỡ lại cho nhanh. Cảm xúc trong trading không đơn giản như lời hay lỗ, xanh hay đỏ. Nó lên xuống theo từng nhịp giá và theo từng nhịp tim của mình.
Có những lúc ngồi trước chart mà đầu không còn rõ ràng nữa, không biết nên vào lệnh hay nên để đó. Có khi thắng nhưng vẫn bất an, thua nhưng lại cố cứng, không chịu cắt. Có khi tắt máy rồi mà tâm trí vẫn còn chạy theo từng cây nến. Những cảm xúc đó, ai từng trade đều hiểu, chỉ khác nhau ở mức độ và tần suất.
Vấn đề nằm ở chỗ: đa số trader không nhận ra mình đang ở trong cảm xúc gì, và vì không nhận ra, nên cảm xúc tự động dẫn dắt chính mình. Khi lo lắng, mình chốt non. Khi hy vọng, mình giữ lệnh lỗ. Khi cay, mình vào lệnh gỡ. Khi ham, mình tăng khối lượng. Khi tự ái, mình trade ngược xu hướng chỉ để chứng minh mình đúng.
Xem thêm: Vì sao Bitcoin giảm giá?
Không phải vì thị trường khó.
Không phải vì hệ thống sai.
Mà vì cảm xúc luôn đi trước lý trí.
Muốn trade bớt áp lực, bớt sai lầm, bớt mệt mỏi thì trước hết phải biết mình đang cảm thấy gì.
Chính vì vậy các nhà tâm lý học phát triển ra Bánh Xe Cảm Xúc một cách để mỗi người nhìn, nhận ra và gọi đúng tên cảm xúc của mình. Nó chia cảm xúc thành từng lớp, từng sắc độ khác nhau, giúp mình hiểu rõ hơn điều đang xảy ra bên trong.
Nhiều cảm xúc mà trước giờ mình tưởng là một, thật ra lại là sự pha trộn phức tạp. Ví dụ như “tự ái”, thực ra là sự kết hợp giữa tổn thương và giận. Hay “mất động lực” có khi là mệt, chứ không phải chán.
Và khi hiểu được mình đang cảm thấy gì, mình mới biết cách phản ứng thế nào cho đúng thay vì bị cảm xúc cuốn đi.
🔹 Bánh xe cảm xúc là gì?
Bánh xe cảm xúc là một cách để hình dung cảm xúc của con người giống như một bông hoa, mỗi “cánh” đại diện cho một nhóm cảm xúc khác nhau. Nhìn vào đó, mình có thể thấy cảm xúc nào gần với nhau, cảm xúc nào đối lập, và cảm xúc nào là phiên bản mạnh hay nhẹ hơn của cái còn lại. Nó giúp mình dễ nhận ra mình đang cảm thấy gì, thay vì chỉ nói chung chung là “ổn” hay “không vui”.
Tiến sĩ tâm lý Robert Plutchik là người tạo ra phiên bản bánh xe cảm xúc được dùng nhiều nhất. Ông chia cảm xúc thành các nhóm chính, rồi mở rộng dần ra thành những sắc thái cụ thể hơn.
Cách hiểu này giống như pha màu vậy mỗi cảm xúc có “màu riêng”, và khi hai cảm xúc trộn lại, nó tạo ra một cảm xúc mới. Nhờ vậy, mình có thể nhận ra những cảm xúc phức hợp mà bình thường mình khó gọi tên.
🔹 Các cảm xúc chính trong bánh xe cảm xúc
Theo Plutchik, con người có 8 cảm xúc chính, và chúng được sắp xếp thành những cặp đối ngược nhau. Nghĩa là khi một cảm xúc tăng lên thì cảm xúc đối diện sẽ giảm xuống. Những cặp đối cực đó gồm:
– Vui ↔ Buồn
– Giận ↔ Sợ
– Tin tưởng ↔ Ghê tởm / chán ghét
– Ngạc nhiên ↔ Mong chờ
Nhờ cách sắp xếp này, mình dễ thấy cảm xúc nào đang kéo mình đi và cảm xúc nào đang bị đẩy xuống.
🔹 Về màu sắc trên bánh xe
Tám cảm xúc cơ bản này được chia thành tám màu riêng, xếp thành một vòng tròn. Nhà trị liệu Genesis Espinoza có nói rằng những cảm xúc này là thứ con người sinh ra đã có sẵn trong não, chứ không phải học mới có. Nếu nhìn vào bánh xe, bạn sẽ thấy tám cảm xúc này nằm ở vòng thứ hai, bao quanh phần lõi.
🔹 Về mức độ mạnh – yếu của cảm xúc
Cảm xúc không chỉ có một mức độ. Nó có thể mạnh dần khi đi vào bên trong, và nhẹ dần khi đi ra ngoài. Ví dụ:
– “Buồn” nếu mạnh lên sẽ trở thành đau khổ
– “Tin tưởng” nếu nhẹ xuống sẽ thành chấp nhận
– “Mong chờ” giảm xuống sẽ thành hứng thú
Điều này có nghĩa là nếu mình không nhận ra cảm xúc, nó có thể tăng cường độ và làm mình mệt hơn, nặng hơn, hoặc phản ứng sai.
🔹 Về sự kết hợp giữa các cảm xúc
Những cảm xúc nằm gần nhau có thể kết hợp thành một cảm xúc khác. Ví dụ:
– Vui + Tin tưởng = Yêu mến
– Tin tưởng + Sợ hãi = Phục tùng
Còn những cảm xúc nằm đối diện nhau thì đối lập hoàn toàn. Ví dụ:
– vui ↔ buồn
– mong đợi ↔ bất ngờ
– sợ ↔ giận
– ghê tởm ↔ tin tưởng
Nhờ hiểu cách các cảm xúc liên kết, mình mới nhận ra vì sao đôi khi cảm xúc rất rối, rất khó diễn tả.
Trading là môi trường mà những cảm xúc này bùng lên nhanh hơn và mạnh hơn bình thường, vì nó gắn với tiền, với kỳ vọng và với cái tôi.
- vui biến thành hưng phấn khi lệnh xanh
- buồn biến thành cay cú khi lệnh đỏ
- sợ biến thành chần chừ, không dám vào lệnh
- giận biến thành vào lệnh gỡ
- mong chờ biến thành hy vọng mù quáng
- bất ngờ biến thành hoảng loạn
- tin tưởng biến thành chủ quan
- ghê tởm biến thành tự chán bản thân
BÁNH XE CẢM XÚC CỦA TRADER
Hãy nhìn bánh xe cảm xúc bên dưới và xem mình đang trong trạng thái nào nhé!
🟡 MÀU VÀNG – Vui vẻ
Màu vàng thể hiện trạng thái vui vẻ, thường xảy ra khi trader vừa thắng hoặc thị trường đi đúng hướng. Cảm xúc đối diện với màu vàng là buồn bã, xuất hiện khi lợi nhuận biến mất hoặc giá quay đầu. Từ vui vẻ, trader dễ chuyển sang hưng phấn và bắt đầu vào nhiều lệnh hơn hoặc tăng khối lượng. Để thoát khỏi trạng thái này, trader cần trở về sự chấp nhận và thực hiện đúng kế hoạch giao dịch thay vì chạy theo cảm giác.
🔴 MÀU ĐỎ – Giận dữ
Màu đỏ thể hiện trạng thái giận dữ, xuất hiện khi trader bị quét dừng lỗ, phân tích sai hoặc cảm thấy thị trường làm mình thất vọng. Cảm xúc đối diện của màu đỏ là sợ hãi, khi trader không dám vào lại lệnh. Từ giận dữ, trader dễ chuyển sang hiếu thắng và thực hiện giao dịch trả thù. Cách thoát khỏi trạng thái này là dừng giao dịch, rời màn hình và ổn định lại tâm trí trước khi tiếp tục.
🟠 MÀU CAM – Mong đợi
Màu cam thể hiện trạng thái mong đợi, thường xảy ra khi trader giữ lệnh thua và hy vọng giá quay lại hoặc chờ tín hiệu nhưng trong lòng nôn nóng. Cảm xúc đối diện là bất ngờ, khi thị trường biến động ngoài dự tính. Từ mong đợi, trader dễ chuyển sang mơ tưởng và bỏ qua tín hiệu chính xác. Cách thoát là quay lại quan sát trung tính và tuân theo kế hoạch đã đặt ra.
🟢 MÀU XANH LÁ – Tin tưởng
Màu xanh lá thể hiện sự tin tưởng, xuất hiện khi trader làm đúng hệ thống và giữ kỷ luật ổn định. Cảm xúc đối diện là chán ghét bản thân khi thua lỗ kéo dài. Từ tin tưởng, trader dễ chuyển sang tự hài lòng và mất cảnh giác. Để duy trì trạng thái tích cực này, trader cần giới hạn số lệnh, giữ mức rủi ro thấp và không chủ quan.
🔵 MÀU XANH DƯƠNG – Sợ hãi
Màu xanh dương thể hiện trạng thái sợ hãi, xảy ra khi trader mất tự tin sau chuỗi thua và do dự khi vào lệnh mới. Cảm xúc đối diện là giận dữ, khi trader bật ngược lại và vào lệnh liều lĩnh. Từ sợ hãi, trader dễ chuyển sang e dè và bỏ lỡ cơ hội có chất lượng. Cách thoát là giảm khối lượng và chỉ thực hiện một lệnh nhỏ để lấy lại nhịp.
🟣 MÀU TÍM – Bất ngờ
Màu tím thể hiện trạng thái bất ngờ, xảy ra khi có tin tức hoặc biến động mạnh khiến trader mất kiểm soát. Cảm xúc đối diện của màu tím là mong đợi, khi trader cố đoán trước thị trường thay vì phản ứng đúng. Từ bất ngờ, trader dễ chuyển sang bối rối. Cách thoát là đứng ngoài thị trường và chờ tín hiệu rõ ràng trở lại.
⚫ MÀU XÁM – Buồn bã
Màu xám thể hiện buồn bã, xảy ra khi tài khoản giảm dần, tinh thần xuống và trader mất động lực. Cảm xúc đối diện là vui vẻ sau một lệnh thắng bất ngờ. Từ buồn bã, trader dễ chuyển sang hối hận. Cách thoát là nghỉ ngơi, phục hồi tinh thần và không tiếp tục giao dịch trong trạng thái này.
💜 MÀU MẬN – Chán nản
Màu mận thể hiện sự chán nản, xuất hiện khi trader mất niềm tin vào bản thân và cảm thấy không tiến bộ. Cảm xúc đối diện là tin tưởng khi trader quay lại đúng phương pháp. Từ chán nản, trader dễ chuyển sang muốn bỏ cuộc. Cách thoát là nhìn vào hành trình dài thay vì chỉ nhìn kết quả ngắn hạn.
👇 Comment thử xem bạn đang ở màu nào?
Màu nào làm bạn mất tiền nhiều nhất?
Màu nào bạn muốn thoát khỏi nhất?
