Trước khi đi sâu vào ngày 19/12, mình cần làm rõ một điều rất quan trọng: không phải cứ thấy thị trường biến động mạnh là có thể gọi đó là “đại địa chấn thanh khoản”. Trên thị trường tài chính, có rất nhiều ngày giá dao động với biên độ lớn, nhưng hệ thống thanh khoản bên dưới vẫn vận hành bình thường, tiền vẫn xoay vòng được, và rủi ro hệ thống chưa thực sự xuất hiện.
Xem thêm: Thị trường tài chính thế giới có gì trước ngày đại địa chấn thanh khoản
Ngược lại, cũng có những ngày nhìn bề ngoài không quá dữ dội, nhưng bên trong thị trường lại xuất hiện những dấu hiệu căng thẳng thanh khoản mang tính hệ thống. Vì vậy, để gọi đúng tên một ngày là “đại địa chấn thanh khoản”, mình không dựa vào cảm giác, mà dựa vào những tiêu chí có thể đo lường rõ ràng.
“Đại địa chấn thanh khoản” được hiểu như thế nào dưới góc nhìn dữ liệu?
Tiêu chí thứ nhất là funding tức chi phí và khả năng tiếp cận nguồn vốn ngắn hạn.
Funding, nói một cách dễ hiểu là khả năng vay mượn ngắn hạn để duy trì các vị thế đang mở. Trên thị trường chuyên nghiệp, người ta theo dõi repo market, OIS, và cross-currency basis để đánh giá điều này.
Có thể hiểu đơn giản là: khi funding vận hành bình thường, người tham gia thị trường có thể xoay vòng vốn với chi phí hợp lý. Nhưng nếu repo rate tăng nhanh, OIS bị đẩy lên, hoặc basis bị mở rộng bất thường thì điều đó có nghĩa là chi phí duy trì vị thế đang tăng lên rõ rệt và khả năng tiếp cận vốn không còn dễ dàng như trước.
Trong trạng thái như vậy, tâm lý chung thường chuyển sang thận trọng hơn, các vị thế đòn bẩy cao bắt đầu bị xem xét lại và thị trường dễ rơi vào trạng thái dao động khó chịu. Nhìn chung, funding là nơi phản ánh sớm nhất áp lực thanh khoản.
Tiêu chí thứ hai là credit tức mức độ lo lắng liên quan đến rủi ro tín dụng.
Credit được theo dõi thông qua các chỉ báo như CDS spreads hay OAS trên trái phiếu doanh nghiệp. Các chỉ số này cho biết thị trường sẵn sàng trả bao nhiêu để bảo vệ mình trước rủi ro vỡ nợ hoặc suy giảm khả năng thanh toán.
Có thể hiểu đơn giản là: khi CDS hoặc OAS mở rộng nhanh điều đó có nghĩa là tâm lý lo lắng về rủi ro hệ thống đang gia tăng và nhà đầu tư bắt đầu ưu tiên bảo toàn vốn hơn là tìm kiếm lợi nhuận.
Ngược lại, nếu giá tài sản biến động mạnh nhưng credit spreads vẫn ổn định thì rất có thể cú biến động đó đến từ yếu tố kỹ thuật hoặc tái cân bằng vị thế, chứ chưa phản ánh nỗi sợ mang tính nền tảng. Thực ra, credit thường phản ứng chậm hơn giá nhưng khi đã phản ứng thì mức độ thường rất rõ ràng.
Tiêu chí thứ ba là flow tức dòng tiền thực tế đi qua hệ thống, đặc biệt là qua ETF.
Flow được nhìn qua creation và redemption của ETF cũng như mức premium hoặc discount so với NAV. Đây là nơi cho thấy tiền thật đang vào hay ra khỏi thị trường, chứ không chỉ là giao dịch trên giấy.
Có thể hiểu đơn giản là: nếu ETF bắt đầu giao dịch lệch xa so với giá trị tài sản cơ sở, hoặc hoạt động creation/redemption trở nên bất thường thì điều đó có nghĩa là thanh khoản ở tầng thực đang gặp trục trặc.
Nhiều khi, người tham gia thị trường sẽ cảm nhận được điều này dưới dạng giao dịch trở nên khó khăn hơn, bid–ask spread mở rộng hơn và tâm lý chung mang tính mệt mỏi rõ rệt. Nói cách khác, flow giúp chỉ ra những điểm nghẽn mà biểu đồ giá không thể hiện ra.
Tóm lại, một ngày chỉ thực sự xứng đáng được gọi là “đại địa chấn thanh khoản” khi cả ba yếu tố funding, credit và flow cùng phát ra tín hiệu căng thẳng mang tính hệ thống. Nếu chỉ có giá biến động mạnh mà ba yếu tố này vẫn ổn định, thì nhiều khả năng đó chỉ là một ngày thị trường ồn ào hơn bình thường.
Hai nguồn lực chính cùng lúc chi phối ngày 19/12
Sau khi thống nhất tiêu chí, quay lại ngày 19/12 để hiểu vì sao thị trường trong ngày đó lại tạo cảm giác nặng nề và khó giao dịch. Thực ra, hôm đó có hai nguồn lực lớn cùng tác động và chính sự chồng lên nhau của hai nguồn lực này đã khiến thị trường trở nên đặc biệt.
Nguồn lực thứ nhất là quyết định tăng lãi suất của BOJ lên 0,75%.
Việc BOJ nâng lãi suất lên 0,75% có nghĩa là mặt bằng chi phí vốn bằng đồng JPY đã được điều chỉnh lên một nấc mới. Khi chi phí vốn thay đổi, thị trường buộc phải đánh giá lại nhiều yếu tố: từ hiệu quả của carry trade, chi phí phòng hộ tỷ giá, cho đến mức độ hợp lý của việc sử dụng đòn bẩy.
Điểm đáng chú ý là BOJ tăng lãi suất nhưng không đưa ra thông điệp quá cứng rắn về lộ trình tăng tiếp theo. Điều này khiến thị trường rơi vào trạng thái vừa phải điều chỉnh ngay, vừa phải suy nghĩ thêm về triển vọng phía trước. Nói một cách thực tế, đây là một cú sốc mang tính vĩ mô và những cú sốc như vậy thường để lại dư chấn kéo dài hơn một phiên giao dịch.
Nguồn lực thứ hai là triple witching – yếu tố kỹ thuật của thị trường phái sinh.
Ngày 19/12 cũng trùng với triple witching, tức là thời điểm đáo hạn đồng thời của stock options, index options và index futures. Vào những ngày như vậy, khối lượng hợp đồng cần được đóng, roll kỳ hạn hoặc tái phòng hộ thường tăng lên đáng kể.
Điều này khiến giao dịch trong ngày trở nên ồn ào hơn bình thường, biến động trong phiên dễ mang tính giật cục, đặc biệt là ở những khung giờ cuối. Tuy nhiên, cần nói rõ: triple witching chủ yếu tạo ra nhiễu mang tính kỹ thuật, nó có thể làm thị trường dao động mạnh trong ngắn hạn nhưng không tự động dẫn đến khủng hoảng thanh khoản nếu các yếu tố nền tảng vẫn ổn định.
